Cấm chỗ này, phố cà phê đường tàu Hà Nội lại mọc chỗ khác
Tại lễ công bố quyết của Thủ tướng Chính phủ về chuyển đổi trường đại học thành đại học đối với Đại học Kinh tế Quốc dân, sáng 12.1, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Kim Sơn lưu ý, việc chuyển đổi này không chỉ là thay tên gọi mà cần phải thay đổi cả tầm nhìn, cả năng lực, cả trình độ quản trị, để đưa tự chủ đại học đi tới hiệu quả cao hơn.Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn chia sẻ: Đại học quan trọng ở chỗ nó là một thực thể lớn với cấu trúc bên trong đòi hỏi khả năng và trình độ quản trị đại học cao, hướng tới sự phát triển, thể hiện khát vọng phát triển và lớn mạnh. Đại học cho phép phát huy quyền tự chủ và sự năng động. Quyền tự chủ có thể thực hiện tới tận đơn vị cấp thấp nhất và tới các các nhóm chuyên môn, các nhà khoa học."Nếu thiết kế mô hình tổ chức không hướng tới được sự giải phóng năng lực sáng tạo từ bên trong của cơ sở giáo dục, thì sự chuyển đổi mô hình không đem lại mấy giá trị. Mô hình tổ chức và quản trị nội bộ mới mà nhà trường lựa chọn tạo khả năng lớn hơn, cho phép giải phóng từ bên trong, khai phóng ở chiều sâu, đưa tự chủ đại học đi tới hiệu quả cao hơn", ông Sơn nói.Theo Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn, khát vọng "lột xác" của những trường đại học khi chuyển sang mô hình đại học là điều đáng trân trọng, nhưng cần hướng tới sự đóng góp thiết thực. Chẳng hạn với Đại học Kinh tế quốc dân, sản phẩm rất quan trọng là tư vấn chính sách, là giải pháp về chính sách, là mô hình, là phương pháp quản lý tầm quốc gia các thành tố của nền kinh tế, địa phương và doanh nghiệp.Quân hàm xanh trên miền băng giá
Trong khoảng thời gian đó, những trẻ khác ùa chạy đi trốn, nấp đâu đó càng kín càng tốt. Khi đọc đến con số 100 thì trẻ mở mắt ra và bắt đầu đi tìm bạn, ai bị phát hiện đầu tiên là bị thua. Đếm đủ con số như thế, lâu lắm, có trẻ láu cá đọc tắt cho nhanh để khi mình mở mắt ra thì các bạn vẫn chưa kịp trốn. Câu đó như sau: "Một đôi, hai đắn, ba thìn, chín chăn, chẵn chục". Thời nhỏ, tôi đã chơi trốn - tìm và nay con tôi cùng trẻ con hàng xóm cũng thế. Năm tháng đi qua, mãi hơn 60 năm sau, nhờ đọc Phan Khôi di cảo - bản thảo chưa đầy đủ (NXB Trí Thức - 2021) do các con của cha đẻ Tình già biên soạn, tôi mới biết chi tiết này: "Trẻ con ta có trò chơi đánh chắt. Dùng những que tre mà đánh, là đánh chắt que; dùng những hòn sỏi mà đánh, là đánh chắt chuyền. Đây không nói cách đánh như thế nào, chỉ nói khi đánh xong một bàn, đếm những que tre hay hòn sỏi đã chiếm được để định ăn thua, thì trẻ con ở Trung và ở Bắc đếm có khác nhau nhưng lại giống nhau ở một chỗ rất lạ. Trẻ con ở miền Trung đếm: "Một đôi, hai đắn, ba thìn, chín chăn, chẵn chục". Trẻ con ở miền Bắc đếm: "Một chắt, hai choi, ba chòi, chín chủ, chẵn chục" (tr.216-217).Trò chơi này, sở dĩ gọi chắt/đánh chắt bởi bản thân chắt/hòn chắt có nghĩa là "hòn nhỏ nhỏ như viên đạn" (Đại Nam quấc âm tự vị, 1895), "Một trò chơi của trẻ con, một tay vừa nhặt vừa tung vừa hứng" (Việt Nam tự điển, 1931); hiện nay tên gọi phổ biến là "chuyền thẻ", có nơi còn gọi "đánh nẻ".Rõ ràng, cách đọc tắt trong trò chơi trốn - tìm đã có từ xưa lắm, ít ra đã có trước năm 1958 là năm ông Phan Khôi viết bài này. Ở đây, khi xét về chữ nghĩa ta thấy gì? Muốn thấy gì, trước hết cần phải tìm hiểu nghĩa của các từ đó."Một đôi" thì dễ hiểu rồi, không cần dài dòng gì thêm. "Hai đắn" thì "đắn" là gì? Tự bản thân từ này không có nghĩa, phải đi chung với từ khác, chẳng hạn Truyện Kiều có câu: "Đắn đo cân sắc cân tài/Ép cung cầm nguyệt, thử bài quạt thơ". Kể ra cái lối "mua người" ngày xưa cũng lạ, chẳng những cô ấy có nhan sắc mà còn phải biết "cầm kỳ thi họa đủ mùi ca ngâm" thì càng cao giá.Còn "ba thìn" thì sao? "Thìn" là từ Việt cổ có nghĩa là "sửa sang, răn, giữ", theo Đại Nam quấc âm tự vị (1895), chẳng hạn Thiên Nam ngữ lục có câu: "Thìn lòng tích đức tu nhân/Bụt trời đã biết, quỷ thần đã hay". Về tâm lý con người, không phải bây giờ mà hàng trăm năm trước, cụ Nguyễn Trãi đã nhìn ra:Dắng dỏi bên tai tiếng quản huyền,Lòng xuân nhẫn động ắt khôn thìn.Xuân xanh chưa dễ hai phen lại,Thấy cảnh càng thêm tiếc thiếu niên."Nhẫn" nghĩa là đến, cho đến. Chí lý thật, có lúc nghe tiếng sáo, tiếng đàn (quản huyền) trong không gian, cảnh vật mà mình yêu thích ắt khó giữ lòng mà xao động, xao xuyến, rồi cảm thấy tiếc xuân xanh đã qua. Đã qua thời tuổi trẻ. Chỉ còn là cảm xúc bùi ngùi. Sực nghĩ, "Tiếng đưa hiu hắt bên lòng/Buồn ơi! Xa vắng, mênh mông là buồn" của Thế Lữ cũng là lúc nghe Tiếng sáo Thiên Thai nên khiến "Lòng xuân nhẫn động ắt khôn thìn" là vậy.Rồi, "chín chăn" nghĩa là gì?Ta thử đặt giả thuyết từ "một đôi" là 2, "hai đắn" là 4, ắt "ba thìn" là 6, vậy "chín chăn" cũng nằm trong cách tính này? Không, "chín chăn" trong ngữ cảnh này chính là chẵn/chín chẵn, do cách phát âm nhanh nên đã lướt bỏ dấu ngã trở thành "chăn". Chẵn là trọn, đủ, không lẻ, không thừa, không thiếu, đủ cặp, không so le, còn có cách nói chẵn chòi, chẵn bon. "Chín chăn" xác định, quả quyết chính xác là 9. Suy luận này hợp lý bởi kết thúc câu này là "chẵn chục" tức là 10. Theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ, "chục" là tiếng Việt chuyển gốc Hán-Việt: "Chục: số vật mười món, hoặc có hơn (tùy vùng) < thốc (sum họp, một bụi - giọng Quảng Đông: chục)". Ca dao có câu: Bảy với ba, anh kêu rằng một chụcTam tứ lục, anh tính cửu chươngBảy cộng ba đúng là 10, là chục. Cách gọi "chẵn chục" đến nay vẫn còn phổ biến, còn gọi chục trơn, chục chẵn. Dù biết chắc là vậy nhưng chắc gì chục là 10?Ta có thể kiểm chứng trong đời thường lẫn tác phẩm văn học, chẳng hạn, khi viết Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười, nhà văn Nguyễn Hiến Lê có kể khi đến "Tân An, một châu thành nằm ở ven Đồng Tháp", lúc đi chỗ ăn sáng: "Anh Bình nhất định lựa tiệm ở gần chợ vì anh vốn ưa cảnh náo nhiệt, thích nhìn người ta đi lại, mua bán. Anh mua một trái dưa hấu và một chục quít, ngạc nhiên lắm khi thấy cô hàng đếm cho anh mười hai trái. Anh cầm hai trái trả lại: "- Cô đưa thừa cho tôi. Tôi mua có một chục thôi mà". Cô hàng nghe giọng là lạ của anh, mỉm cười, đẩy hai trái quít về phía anh: "- Thầy mua một chục thì tôi đếm một chục đó". Anh Bình chẳng hiểu gì cả, tôi phải giảng: "- Ở miền này trái cây như quít, mận thì một chục là mười hai trái. Có tỉnh một chục mười bốn hay mười sáu kia". "- Lạ nhỉ! Một chục mười sáu trái. Thế thì có ông thánh hiểu".Chi tiết này đã phản ánh tính cách rộng rãi, hào phóng của người miền Nam. Anh Bình ngạc nhiên là phải bởi anh từ ngoài Bắc vào, không sinh sống nơi này.Với các phân tích, dẫn chứng vừa nêu, tóm lại, ta vẫn không hiểu rõ nghĩa các từ liên quan đến số đếm trong trò chơi của con trẻ ngày xưa. Không những thế, ta còn còn ngắc ngứ với bài đồng dao này: "Mồng một lưỡi trai/Mồng hai lá lúa/Mồng ba câu liêm/Mồng bốn lưỡi liềm/Mồng năm liềm giật/Mồng sáu thật trăng/Mười rằm trăng náu/Mười sáu trăng treo/Mười bảy sảy giường chiếu/Mười tám rám trấu/Mười chín đụn dịn/Hăm mươi giấc tốt/Hăm mốt nửa đêm…". Với câu "Mười chín đụn địn", có bản ghi "đụn dịn". Bài đồng dao này mô tả hình thù mặt trăng qua các ngày, đại khái, đêm 17 trăng lên vào lúc người ta "sảy giường chiếu" là chuẩn bị ngủ, đêm 18 trăng mọc là lúc lửa ủ trong bếp đã "rám trấu"... Thế, đêm 19 "đụn địn/đụn dịn" thì hiểu thế nào đây?Chịu. Từ "chịu" này, ta lặp lại một lần nữa khi nghe đến từ "đí địn". Trong tập sách Người Việt nói tiếng Việt (NXB TH TP.HCM - 2023), nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Thọ cho biết văn cảnh xuất hiện của từ này: "Chuyện rằng có một chị vợ cực đoảng. Một hôm anh chồng bắt được một con ba ba, giao cho vợ làm bếp rồi đi làm đồng, bụng chắc mẩm chiều về có mồi ngon sẽ rủ bạn lai rai vài xị đế. Chị vợ thả con ba ba vào nồi, bỏ thêm vào đó vài ngọn rau mùng tơi rồi bắc lên nấu trên bếp củi. Trong khi chị lúi húi vo gạo thì con ba ba thấy nước nóng lên, nó bèn bò ra khỏi nồi rồi đi mất. Chị vợ đoảng vo gạo xong, mở vung nồi canh xem thử. Chị ta lấy đũa khoắng, nhận ra rau mùng tơi vẫn chưa kịp chín, nhưng ba ba đâu thì chẳng thấy. Chị ta cứ bần thần ngẫm nghĩ hồi lâu, rồi đi đến kết luận: "Mùng tơi chưa chín, đí địn đã tan".Dám nói rằng, những từ vừa nêu ra chẳng ai có thể giải thích nổi nghĩa của nó. Riêng cách nói về số đếm trong trò chơi đánh chắt, ta còn thắc mắc vì sao ở miền Trung, từ "3/ba thìn" lại nhảy qua "9/chín chăn", cũng như ở miền Bắc từ "3/ba chòi" lại vọt đến "9/chín chủ"? Cách nói này hoàn toàn không ngẫu nhiên mà đã vận dụng, phổ biến trong tục ngữ, ca dao, thí dụ: "Thằng Bờm có cái quạt mo/Phú ông xin đổi ba bò, chín trâu", "Ba bể chín châu", "Ba bị chín quai mười hai con mắt"… Ông Phan Khôi thừa nhận: "Tôi nghĩ mãi mà không hiểu". Rồi ông nêu ý kiến: "Hoặc giả câu trẻ con nói đó có cái lý gì sâu kín về số học hay toán học mà mình không biết. Còn như bảo thứ đó trẻ con bạ đâu nói đấy, hơi đâu mà tìm hiểu cho mệt trí, thì tôi không dám" (SĐD, tr.217).Bạn cũng nghĩ thế chăng?Vâng, tôi cũng nghĩ thế. Và xét ra trong ngày xuân ngày tết, chúng ta cùng bàn về vài từ "bí hiểm" đâu phải không có ích khi cùng tìm về tiếng Việt.
Doanh nghiệp xi măng, sắt thép tiếp tục báo thua lỗ trong quý 3/2023
Chiều 25.1, Cục Cảnh sát giao thông (Bộ Công an) cho biết, trong ngày thứ hai kỳ nghỉ tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025, toàn quốc xảy ra 53 vụ tai nạn giao thông, làm chết 25 người, bị thương 47 người (giảm 30 vụ, giảm 18 người chết, giảm 20 người bị thương so với năm 2024).Lực lượng cảnh sát giao thông các địa phương đã kiểm tra, phát hiện xử lý 7.855 trường hợp vi phạm ở lĩnh vực giao thông đường bộ, tạm giữ 74 xe ô tô, 2.618 xe mô tô, 88 phương tiện khác, tước 344 giấy phép lái xe các loại. Trong đó, vi phạm nồng độ cồn xử lý 2.106 trường hợp; vi phạm về tốc độ 1.808 trường hợp; chở hàng quá tải trọng 16 trường hợp; quá khổ giới hạn 4 trường hợp; chở quá số người quy định 58 trường hợp; vi phạm ma túy 9 trường hợp...Trên đường thủy, lực lượng cảnh sát giao thông đã kiểm tra, phát hiện xử lý 7 trường hợp vi phạm, phạt tiền 45 triệu đồng; đường sắt đã kiểm tra phát hiện, xử lý lập biên bản 2 trường vi phạm, phạt tiền 1 triệu đồng.Cục Cảnh sát giao thông cho biết, trong ngày 27 tết Nguyên đán, tại TP.Hà Nội, TP.HCM và các địa phương giáp ranh không xảy ra ùn tắc giao thông kéo dài và tai nạn giao thông nghiêm trọng.Trước đó, trong ngày đầu kỳ nghỉ tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025, toàn quốc xảy ra 47 vụ tai nạn giao thông, làm 27 người chết, 31 người bị thương (so với cùng kỳ năm 2024 giảm 33 vụ, giảm 16 người chết, giảm 26 người bị thương).Như vậy, tính đến nay, đã có 52 người chết trong kỳ nghỉ tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025.
Trong tập 1.071 chương trình Bạn muốn hẹn hò, MC Quyền Linh và Ngọc Lan se duyên cho hai người tham gia ở độ tuổi U.60, đều từng đổ vỡ hôn nhân. Cặp đôi trong tập này là Phan Hữu Lý (58 tuổi) và Huyền Tôn Nữ Minh Thuận (55 tuổi).Theo chia sẻ, Hữu Lý hiện sống một mình, kinh doanh cửa hàng hoa tại Đà Nẵng. Anh cho biết trước đây từng làm bên ngành điện lực. Sau khi trải qua dịch Covid-19, anh thấy cuộc sống vô thường, không còn ý nghĩa và có nhiều người mất. Vậy nên anh quyết định nghỉ công việc nhà nước để tự khởi nghiệp và kinh doanh hoa. Sau khi nghỉ việc, Hữu Lý mất khả năng kinh tế và bị thoái hóa cột sống lưng khiến sức khỏe bị ảnh hưởng. Do vậy, nhu cầu sinh lý của vợ chồng anh bị dừng một năm. Anh tâm sự có thể vì chuyện này mà dẫn đến đổ vỡ hôn nhân sau 20 năm chung sống. Đàng trai tâm sự mối quan hệ giữa anh và vợ cũ không hề có xung đột lớn. Tuy nhiên, vợ cũ gửi đơn ly hôn lúc nào thì anh không hay. Khi thông báo về chuyện đã nộp đơn, vợ cũ nói lý do vì Hữu Lý không đóng góp kinh tế cũng như chưa làm tròn trách nhiệm của người đàn ông trong gia đình. Sau khi ly hôn, Hữu Lý để lại ngôi nhà 3 tầng cho vợ và hai con trai, còn mình chuyển đến thuê mặt bằng mở cửa hàng hoa và sống tại đó. Đến chương trình, anh mong tìm được một người cùng chia sẻ, nhường nhịn và yêu thương nhau.Trong khi đó, Minh Thuận sinh sống tại TP.HCM và là chủ một salon làm đẹp. Cô từng có cuộc hôn nhân kéo dài 23 năm, đã chia tay chồng cách đây 6 năm. Minh Thuận chia sẻ cô cảm thấy mình và chồng cũ đã hết duyên do thiếu sự đồng cảm trong cuộc sống. Người phụ nữ này có hai con trai, con lớn đang làm việc ở nước ngoài, con nhỏ là sinh viên năm 3, sống cùng cô. Sau sóng gió, Minh Thuận nhận ra rằng điều cô cần nhất trong cuộc sống là sự an vui và bình lặng.Khi cả hai gặp nhau trên sân khấu, Minh Thuận bắt đầu cuộc trò chuyện bằng một câu hỏi quan tâm: "Anh đi xa, có mệt không?". Câu hỏi nhẹ nhàng của cô khiến Ngọc Lan phải thốt lên rằng: "Đây là lần đầu tiên tôi thấy một người phụ nữ hỏi thăm như vậy đó". Trong cuộc trò chuyện, Minh Thuận bày tỏ bản thân khá lười thể thao nên nếu hai người đến với nhau, cô mong Hữu Lý có thể động viên mình tập thể dục nhiều hơn. Cô cũng rất yêu thích công việc buôn bán hoa và hứa sẽ hỗ trợ anh trong cửa hàng. Hữu Lý chia sẻ dù anh đang sống ở Đà Nẵng, nhưng nếu duyên đủ lớn, khoảng cách không phải là vấn đề. Anh sẵn sàng chuyển vào TP.HCM nếu cả hai tìm thấy sự hòa hợp. "Nếu mình tìm hiểu, thật sự tin yêu thì khoảng chừng 6 - 8 tháng là mình tới được", anh bày tỏ. Đáp lại, Minh Thuận cho biết nếu cả hai đến được với nhau, cô cũng có thể đến Đà Nẵng sinh sống và cùng kinh doanh hoa. Sau khi trò chuyện, cả hai được MC Quyền Linh gợi ý ôm nhau để cảm nhận sự rung động. Sự đồng điệu, ngọt ngào trên sân khấu của cặp đôi khiến hai MC háo hức mong chờ cái kết đẹp cuối chương trình. Tuy nhiên, đến giây phút quyết định, chỉ có Minh Thuận bấm nút hẹn hò. Khi Quyền Linh ngỡ ngàng hỏi lý do, Hữu Lý cho biết bản thân vẫn chưa có cảm xúc nên từ chối. Khi Hữu Lý gửi lời xin lỗi, Minh Thuận vẫn nhẹ nhàng bày tỏ: "Em nghĩ rằng bản thân em đã đủ đầy, có thêm anh thì em hạnh phúc hơn. Mà không có anh, em vẫn đủ đầy. Biết ơn anh đã đến chương trình và biết ơn hai MC đã mai mối". Chia sẻ khéo léo của bà chủ salon khiến Quyền Linh phải dành lời khen ngợi và cầu chúc cả hai sớm tìm được người phù hợp với mình.
Nghỉ việc ngân hàng, cô gái tìm thấy niềm vui khi cho người khác thuê quần áo
Ngày 15.1, Bệnh viện đa khoa tỉnh Kon Tum cho biết đã cứu sống cháu bé bị dao đâm thủng hộp sọ.Trước đó, ngày 6.1, cháu A.Ph (13 tuổi, trú tại xã Đăk Môn H.Đăk Glei, Kon Tum) được đưa đến Bệnh viện đa khoa tỉnh Kon Tum trong tình trạng bị 1 lưỡi dao đâm thủng hộp sọ. Theo thông tin từ người nhà, vào sáng cùng ngày, cháu A.Ph đùa giỡn cùng bạn và vô tình bị lưỡi dao găm sâu vào đỉnh đầu.Ngay sau khi tiếp nhận, người bệnh được các bác sĩ xử trí nhanh chóng, hội chẩn và phẫu thuật cấp cứu để lấy dị vật, lấy máu tụ trong sọ não. Sau hơn 1 tiếng phẫu thuật, các bác sĩ đã lấy ra dị vật là 1 lưỡi dao cắm sâu khoảng 5 cm vào sọ não, 30 ml máu tụ trong nhu mô não của bệnh nhân.Theo bác sĩ Nguyễn Thành Lâm (Bệnh viện đa khoa tỉnh Kon Tum), bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nghiêm trọng, dị vật gây tổn thương sâu trong hộp sọ. Các bác sĩ đã thực hiện lấy dị vật, cầm máu tĩnh mạch vỏ não, lấy não dập, lấy máu tụ trong nhu mô não cho bệnh nhân.Sau phẫu thuật tình trạng bệnh nhân ổn định, tỉnh táo, tự thở, không sốc, không liệt. Hiện bệnh nhân tiếp tục được điều trị tại Khoa Ngoại chấn thương của Bệnh viện đa khoa tỉnh Kon Tum.
