2 ‘ninja xe máy’ tông nhau ngã sõng soài: Ai đúng, ai sai?
Theo Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam bộ, sau một vài ngày giảm cường độ, nắng nóng diện rộng đã quay trở lại. Từ ngày 22.3 xuất hiện nắng nóng gay gắt nhiều nơi ở miền Đông và cục bộ ở miền Tây với mức nhiệt phổ biến từ 35 - 37 độ C.‘Bức tranh’ dài 13km trong rừng nhiệt đới Amazon
Vào ngày cuối cùng của năm Giáp Thìn, đa số người dân buôn bán bận rộn suốt những ngày qua mới có thời gian để đi chợ để chọn hoa, chọn vật phẩm trang trí và đồ dự trữ cho những ngày Tết. Các shipper cũng tranh thủ chạy nốt vài chuyến cuối giao bưu phẩm kịp cho khách hàng trước Tết.Không khí bận rộn, nhộn nhịp vẫn thường thấy vào những ngày cận Tết. Đường sá tại những khu chợ, đường hoa luôn tấp nập người qua lại, ai cũng chất đầy những sắc màu của Tết như chậu hoa, đồ trang trí, thực phẩm...
Xứ dừa, niềm vui và nỗi nhớ
Trong khoảng thời gian đó, những trẻ khác ùa chạy đi trốn, nấp đâu đó càng kín càng tốt. Khi đọc đến con số 100 thì trẻ mở mắt ra và bắt đầu đi tìm bạn, ai bị phát hiện đầu tiên là bị thua. Đếm đủ con số như thế, lâu lắm, có trẻ láu cá đọc tắt cho nhanh để khi mình mở mắt ra thì các bạn vẫn chưa kịp trốn. Câu đó như sau: "Một đôi, hai đắn, ba thìn, chín chăn, chẵn chục". Thời nhỏ, tôi đã chơi trốn - tìm và nay con tôi cùng trẻ con hàng xóm cũng thế. Năm tháng đi qua, mãi hơn 60 năm sau, nhờ đọc Phan Khôi di cảo - bản thảo chưa đầy đủ (NXB Trí Thức - 2021) do các con của cha đẻ Tình già biên soạn, tôi mới biết chi tiết này: "Trẻ con ta có trò chơi đánh chắt. Dùng những que tre mà đánh, là đánh chắt que; dùng những hòn sỏi mà đánh, là đánh chắt chuyền. Đây không nói cách đánh như thế nào, chỉ nói khi đánh xong một bàn, đếm những que tre hay hòn sỏi đã chiếm được để định ăn thua, thì trẻ con ở Trung và ở Bắc đếm có khác nhau nhưng lại giống nhau ở một chỗ rất lạ. Trẻ con ở miền Trung đếm: "Một đôi, hai đắn, ba thìn, chín chăn, chẵn chục". Trẻ con ở miền Bắc đếm: "Một chắt, hai choi, ba chòi, chín chủ, chẵn chục" (tr.216-217).Trò chơi này, sở dĩ gọi chắt/đánh chắt bởi bản thân chắt/hòn chắt có nghĩa là "hòn nhỏ nhỏ như viên đạn" (Đại Nam quấc âm tự vị, 1895), "Một trò chơi của trẻ con, một tay vừa nhặt vừa tung vừa hứng" (Việt Nam tự điển, 1931); hiện nay tên gọi phổ biến là "chuyền thẻ", có nơi còn gọi "đánh nẻ".Rõ ràng, cách đọc tắt trong trò chơi trốn - tìm đã có từ xưa lắm, ít ra đã có trước năm 1958 là năm ông Phan Khôi viết bài này. Ở đây, khi xét về chữ nghĩa ta thấy gì? Muốn thấy gì, trước hết cần phải tìm hiểu nghĩa của các từ đó."Một đôi" thì dễ hiểu rồi, không cần dài dòng gì thêm. "Hai đắn" thì "đắn" là gì? Tự bản thân từ này không có nghĩa, phải đi chung với từ khác, chẳng hạn Truyện Kiều có câu: "Đắn đo cân sắc cân tài/Ép cung cầm nguyệt, thử bài quạt thơ". Kể ra cái lối "mua người" ngày xưa cũng lạ, chẳng những cô ấy có nhan sắc mà còn phải biết "cầm kỳ thi họa đủ mùi ca ngâm" thì càng cao giá.Còn "ba thìn" thì sao? "Thìn" là từ Việt cổ có nghĩa là "sửa sang, răn, giữ", theo Đại Nam quấc âm tự vị (1895), chẳng hạn Thiên Nam ngữ lục có câu: "Thìn lòng tích đức tu nhân/Bụt trời đã biết, quỷ thần đã hay". Về tâm lý con người, không phải bây giờ mà hàng trăm năm trước, cụ Nguyễn Trãi đã nhìn ra:Dắng dỏi bên tai tiếng quản huyền,Lòng xuân nhẫn động ắt khôn thìn.Xuân xanh chưa dễ hai phen lại,Thấy cảnh càng thêm tiếc thiếu niên."Nhẫn" nghĩa là đến, cho đến. Chí lý thật, có lúc nghe tiếng sáo, tiếng đàn (quản huyền) trong không gian, cảnh vật mà mình yêu thích ắt khó giữ lòng mà xao động, xao xuyến, rồi cảm thấy tiếc xuân xanh đã qua. Đã qua thời tuổi trẻ. Chỉ còn là cảm xúc bùi ngùi. Sực nghĩ, "Tiếng đưa hiu hắt bên lòng/Buồn ơi! Xa vắng, mênh mông là buồn" của Thế Lữ cũng là lúc nghe Tiếng sáo Thiên Thai nên khiến "Lòng xuân nhẫn động ắt khôn thìn" là vậy.Rồi, "chín chăn" nghĩa là gì?Ta thử đặt giả thuyết từ "một đôi" là 2, "hai đắn" là 4, ắt "ba thìn" là 6, vậy "chín chăn" cũng nằm trong cách tính này? Không, "chín chăn" trong ngữ cảnh này chính là chẵn/chín chẵn, do cách phát âm nhanh nên đã lướt bỏ dấu ngã trở thành "chăn". Chẵn là trọn, đủ, không lẻ, không thừa, không thiếu, đủ cặp, không so le, còn có cách nói chẵn chòi, chẵn bon. "Chín chăn" xác định, quả quyết chính xác là 9. Suy luận này hợp lý bởi kết thúc câu này là "chẵn chục" tức là 10. Theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ, "chục" là tiếng Việt chuyển gốc Hán-Việt: "Chục: số vật mười món, hoặc có hơn (tùy vùng) < thốc (sum họp, một bụi - giọng Quảng Đông: chục)". Ca dao có câu: Bảy với ba, anh kêu rằng một chụcTam tứ lục, anh tính cửu chươngBảy cộng ba đúng là 10, là chục. Cách gọi "chẵn chục" đến nay vẫn còn phổ biến, còn gọi chục trơn, chục chẵn. Dù biết chắc là vậy nhưng chắc gì chục là 10?Ta có thể kiểm chứng trong đời thường lẫn tác phẩm văn học, chẳng hạn, khi viết Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười, nhà văn Nguyễn Hiến Lê có kể khi đến "Tân An, một châu thành nằm ở ven Đồng Tháp", lúc đi chỗ ăn sáng: "Anh Bình nhất định lựa tiệm ở gần chợ vì anh vốn ưa cảnh náo nhiệt, thích nhìn người ta đi lại, mua bán. Anh mua một trái dưa hấu và một chục quít, ngạc nhiên lắm khi thấy cô hàng đếm cho anh mười hai trái. Anh cầm hai trái trả lại: "- Cô đưa thừa cho tôi. Tôi mua có một chục thôi mà". Cô hàng nghe giọng là lạ của anh, mỉm cười, đẩy hai trái quít về phía anh: "- Thầy mua một chục thì tôi đếm một chục đó". Anh Bình chẳng hiểu gì cả, tôi phải giảng: "- Ở miền này trái cây như quít, mận thì một chục là mười hai trái. Có tỉnh một chục mười bốn hay mười sáu kia". "- Lạ nhỉ! Một chục mười sáu trái. Thế thì có ông thánh hiểu".Chi tiết này đã phản ánh tính cách rộng rãi, hào phóng của người miền Nam. Anh Bình ngạc nhiên là phải bởi anh từ ngoài Bắc vào, không sinh sống nơi này.Với các phân tích, dẫn chứng vừa nêu, tóm lại, ta vẫn không hiểu rõ nghĩa các từ liên quan đến số đếm trong trò chơi của con trẻ ngày xưa. Không những thế, ta còn còn ngắc ngứ với bài đồng dao này: "Mồng một lưỡi trai/Mồng hai lá lúa/Mồng ba câu liêm/Mồng bốn lưỡi liềm/Mồng năm liềm giật/Mồng sáu thật trăng/Mười rằm trăng náu/Mười sáu trăng treo/Mười bảy sảy giường chiếu/Mười tám rám trấu/Mười chín đụn dịn/Hăm mươi giấc tốt/Hăm mốt nửa đêm…". Với câu "Mười chín đụn địn", có bản ghi "đụn dịn". Bài đồng dao này mô tả hình thù mặt trăng qua các ngày, đại khái, đêm 17 trăng lên vào lúc người ta "sảy giường chiếu" là chuẩn bị ngủ, đêm 18 trăng mọc là lúc lửa ủ trong bếp đã "rám trấu"... Thế, đêm 19 "đụn địn/đụn dịn" thì hiểu thế nào đây?Chịu. Từ "chịu" này, ta lặp lại một lần nữa khi nghe đến từ "đí địn". Trong tập sách Người Việt nói tiếng Việt (NXB TH TP.HCM - 2023), nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Thọ cho biết văn cảnh xuất hiện của từ này: "Chuyện rằng có một chị vợ cực đoảng. Một hôm anh chồng bắt được một con ba ba, giao cho vợ làm bếp rồi đi làm đồng, bụng chắc mẩm chiều về có mồi ngon sẽ rủ bạn lai rai vài xị đế. Chị vợ thả con ba ba vào nồi, bỏ thêm vào đó vài ngọn rau mùng tơi rồi bắc lên nấu trên bếp củi. Trong khi chị lúi húi vo gạo thì con ba ba thấy nước nóng lên, nó bèn bò ra khỏi nồi rồi đi mất. Chị vợ đoảng vo gạo xong, mở vung nồi canh xem thử. Chị ta lấy đũa khoắng, nhận ra rau mùng tơi vẫn chưa kịp chín, nhưng ba ba đâu thì chẳng thấy. Chị ta cứ bần thần ngẫm nghĩ hồi lâu, rồi đi đến kết luận: "Mùng tơi chưa chín, đí địn đã tan".Dám nói rằng, những từ vừa nêu ra chẳng ai có thể giải thích nổi nghĩa của nó. Riêng cách nói về số đếm trong trò chơi đánh chắt, ta còn thắc mắc vì sao ở miền Trung, từ "3/ba thìn" lại nhảy qua "9/chín chăn", cũng như ở miền Bắc từ "3/ba chòi" lại vọt đến "9/chín chủ"? Cách nói này hoàn toàn không ngẫu nhiên mà đã vận dụng, phổ biến trong tục ngữ, ca dao, thí dụ: "Thằng Bờm có cái quạt mo/Phú ông xin đổi ba bò, chín trâu", "Ba bể chín châu", "Ba bị chín quai mười hai con mắt"… Ông Phan Khôi thừa nhận: "Tôi nghĩ mãi mà không hiểu". Rồi ông nêu ý kiến: "Hoặc giả câu trẻ con nói đó có cái lý gì sâu kín về số học hay toán học mà mình không biết. Còn như bảo thứ đó trẻ con bạ đâu nói đấy, hơi đâu mà tìm hiểu cho mệt trí, thì tôi không dám" (SĐD, tr.217).Bạn cũng nghĩ thế chăng?Vâng, tôi cũng nghĩ thế. Và xét ra trong ngày xuân ngày tết, chúng ta cùng bàn về vài từ "bí hiểm" đâu phải không có ích khi cùng tìm về tiếng Việt.
Tờ Mint ngày 3.1 đưa tin viên kim cương 7,5 carat trị giá 20.000 USD (khoảng nửa tỉ đồng) mà Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tặng Đệ nhất phu nhân Mỹ Jill Biden là món quà đắt tiền nhất mà gia đình Tổng thống Joe Biden nhận được từ các lãnh đạo nước ngoài trong năm 2023.Thông tin được công bố ngày 2.1 trong kê khai kế toán hằng năm của văn phòng lễ tân thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ. Bên cạnh viên kim cương, Đệ nhất phu nhân Mỹ còn nhận chiếc trâm cài 14.063 USD từ đại sứ Ukraine, vòng tay, trâm cài và album ảnh trị giá 4.510 USD từ vợ chồng lãnh đạo Ai Cập.Tổng thống Biden nhận nhiều quà giá trị, gồm một album ảnh trị giá 7.100 USD của Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk Yeol, tượng chiến binh Mông Cổ 3.495 USD của Thủ tướng Mông Cổ, chiếc bát bạc 3.300 USD của Quốc vương Brunei, chiếc khay bạc 3.160 USD từ Tổng thống Israel và một khung tranh 2.400 USD từ Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.Viên kim cương được để lại Cánh Đông của Nhà Trắng, văn phòng của đệ nhất phu nhân, để trưng bày trong khi các món quà khác được chuyển cho Cục Văn khố quốc gia.Theo luật, toàn bộ quà tặng trị giá hơn 480 USD phải được kê khai. Những món quà đắt tiền thường được trao lại cho Cục Văn khố hoặc được sử dụng để trưng bày. Lãnh đạo và các quan chức được tặng quà có quyền mua lại những món quà này với giá thị trường, dù chuyện này hiếm khi xảy ra, đặc biệt là với những món cao cấp.Cũng theo hồ sơ của Bộ Ngoại giao Mỹ, nhiều nhân viên Cục Tình báo trung ương (CIA) khai báo đã nhận những món quà giá trị như đồng hồ, nước hoa và trang sức. Tuy vậy, gần như toàn bộ số quà này bị tiêu hủy, ước tính trị giá hơn 132.000 USD.
Đại sứ Nhật Bản nói gì về vướng mắc kéo lùi tiến độ tuyến metro số 1?
Ngày 3.2, Phòng CSGT Công an tỉnh Đắk Lắk cho biết, trong 9 ngày nghỉ Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2025 (từ ngày 25.1 đến ngày 2.2), lực lượng CSGT đã phát hiện, lập biên bản 1.651 trường hợp vi phạm trật tự an toàn giao thông trên địa bàn. Trong đó, có 332 trường hợp vi phạm nồng độ cồn, 497 trường hợp vi phạm tốc độ, tạm giữ 423 phương tiện các loại, tước giấy phép lái xe 55 trường hợp, trừ điểm 219 trường hợp, nộp kho bạc hơn 5 tỉ đồng.Theo lãnh đạo Phòng CSGT Công an tỉnh Đắk Lắk, ngay từ ngày đầu trong kỳ nghỉ tết, lực lượng CSGT đã huy động tối đa lực lượng, phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ và phối hợp một số đơn vị công an khác triển khai các phương án, kế hoạch tuần tra, kiểm soát, xử lý vi phạm an toàn giao thông, tuyên truyền pháp luật, vận động người dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật giao thông. Đồng thời, bố trí các tổ tuyên truyền lưu động bằng xe loa tại các tuyến đường, khu vui chơi, lễ hội, điểm nút phức tạp về trật tự, an toàn giao thông… Tổ chức tuần tra, kiểm soát, phân luồng giao thông, xử lý vi phạm trật tự an toàn giao thông trên mọi nẻo đường, cả ngày và đêm, xuyên Tết nhằm bảo đảm trật tự an toàn giao thông, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân đi lại vui xuân, đón Tết, đặc biệt là kiểm soát nồng độ cồn…Đặc biệt, Phòng CSGT Công an tỉnh Đắk Lắk đã triển khai mô hình "Lái xe tỉnh táo - Vạn dặm bình an". Theo đó, cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ trên các tuyến đường tổ chức dừng, kiểm soát hàng nghìn lượt phương tiện vận tải bằng ô tô, mời tài xế dùng cà phê, nước trà chuẩn bị sẵn để giúp tài xế tỉnh táo, điều khiển phương tiện an toàn.Ngoài ra, lực lượng CSGT cũng đã phát tặng 9.672 phần quà nhu yếu phẩm thiết thực như bánh mì, nước uống đóng chai, xăng; kết hợp phát gần 1.000 mũ bảo hiểm và hỗ trợ, tuyên truyền, nhắc nhở kiểm tra các yếu tố kỹ thuật của phương tiện cho người dân trong quá trình di chuyển để bảo đảm an toàn.
